- The Fifth Commandment.jpg (19.66 KiB) 491 keer bekeken
13 september 2009
Dit zijn slechts mijn persoonlijke krabbels en geven -omdat ze zo compact zijn- gemakkelijk een verkeerde voorstelling van zaken. Het is daarom alleen bedoeld als geheugensteun voor degenen die aanwezig waren. Het kan niet gebruikt worden als zelfstandige tekst. Daarvoor moet ik je verwijzen naar het boek:
The Fifth Commandment
Rabbi Moshe Lieber
ArtScroll
Voor een Engelstalige samenvatting zie http://www.aish.com/f/hp/48964606.html.
Voor een nog kortere samenvatting in het Nederlands: http://mens-en-samenleving.infonu.nl/ou ... e-dan.html.
Inzichten
Fundamenteel gebod: een van de tien geboden.
Maakt deel uit van eerste vijf, daarom niet alleen van mens tot mens maar ook van mens tot G'd.
Ouders geven lichaam, G'd geeft ziel.
Toon ontzag voor je moeder en je vader, en neem steeds mijn sabbat in acht. - Leviticis 19:3
Sabbat is belangrijker dan ontzag voor moeder en vader: G'd gehoorzamen boven ouders. Maar ouders versus G'd is toch 2 vs. 1? Juist daarom wordt hier de sabbat genoemd, om je eraan te herinneren dat je ouders door G'd geschapen zijn en daarom ook onder zijn autoriteit vallen.
Gebod tot eren ouders gegeven in woestijn. In alles was voorzien: manna, kleding, water,Thora... Leert de joden dat je ouders moet eren, ook als ze niks voor je gedaan hebben.
Iemand die je leven redt, ben je dankbaar. Je ouders hebben je leven gegeven.
Ouders ook eren bij fysiek ongemak of financieel verlies. Maar ook wanneer je ouders je publiekelijk beschamen.
Voor joden is eren van ouders eren van hun link naar Abraham en naar Sinaï.
Thora's beloning is lang leven.
Toon eerbied voor uw vader en uw moeder. Dan wordt u gezegend met een lang leven. - Exodus 20:12
Zorg voor je ouders is dus nooit tijdverspilling.
Een man [enkelvoud] zal [meervoud] ontzag hebben voor zijn ouders. - (bron?)
Wie zijn ouders eert, maakt dat zijn eigen kinderen ook hun ouders eren. Vandaar het meervoud.
Zorg voor ouders liefst in eigen persoon.
Normaal gesproken beste kleren bewaren voor buiten. Esau gebruikte zijn beste kleren voor het dienen van zijn vader.
Volgens de wijzen is dit een vrijwel onmogelijk gebod.
Psychische obstakels:
- Mensen willen niets verschuldigd zijn
- Kind weet niet anders, kan zelfs gaan menen recht te hebben op zorg van ouders
- Ondergeschiktheid en gelimiteerdheid zijn moeilijk verdraagbaar
Geen vriend met je kind: ouder en kind zijn niet gelijk. Geen overbodige keuzes geven: kind gaat ouder als dienstverlener zien. Huis niet democratisch besturen.
Ouder die de Thora gehoorzaamt is een voorbeeldfunctie voor het kind in gehoorzaamheid.
Gebed is belangrijk omdat succes bij de opvoeding volledig afhankelijk is van goddelijke bijstand.
A Parent's Prayer.pdf- (102.19 KiB) 21 keer gedownload
Algemene parameters
Gebod kent eigenlijk twee geboden:
- Eerbeid (positief):
Toon eerbied voor uw vader en uw moeder. - Exodus 20:12 en Deutetronomium 5:16
- Ontzag (negatief):
Toon ontzag voor je moeder en je vader. - Leviticus 19:3
Mate
Eerbied en ontzag voor je ouders wordt gelijkgesteld met eerbied en ontzag voor G'd.
Toon eerbied voor uw vader en uw moeder. - Exodus 20:12
Eer de Eeuwige met al je rijkdom. - Spreuken 3:9
Toon ontzag voor je moeder en je vader. - Leviticus 19:3
Heb alleen ontzag voor de Eeuwige, uw God. - Deuteronomium 6:13
In Ex. 20:12 wordt vader eerst genoemd omdat kinderen geneigd zijn hun moeder meer te eren dan hun vader. In Lev. 19:3 wordt de moeder het eerst genoemd omdat kinderen van nature meer ontzag hebben voor hun vader. We moeten voor beide ouders evenveel eerbied en ontzag hebben.
Toon ontzag als voor een groot machthebber. Grootste eer is een kind dat leeft naar de Thora.
Vrijstelling verlenen
Ouders moeten begrip tonen voor de moeilijkheidsgraad van dit gebod en daarom niet altijd eerbied of ontzag verwachten. Maar gebruik van voornaam of toebregen van fysieke of emotionele pijn mogen niet getolereerd worden.
Bij gebrek aan eerbied: tesjoeva. Dit gebod is van mens tot mens. Dus vergeving vragen aan ouders.
Zegenspreuk
Waarom zeggen joden geen zegenspreuk alvorens dit gebod uit te voeren? Een van de verklaringen zegt: De zegenspreuk luidt: 'Die ons geheiligd heeft met Zijn geboden...' Dit gebod is echter niet exclusief joods want alle naties doen dit.
Intentie
Het gebod moet altijd met blijdschap en bereidwilligheid vervuld worden. Bij voorkeur persoonlijk. Financieel verlies of fysiek ongemak ten gevolge van dit gebod mogen niet bij de ouders vermeld worden.
Eren in woord
Ouders niet al te informeel aanspreken.
Antwoorden wanneer je iets gevraagd wordt.
Niet in de rede vallen.
Laat ouders geen klusjes voor je doen, zelfs geen mitswot, tenzij het de ouder gelukkig maakt. Zeg niet: 'Mam, kun je mijn broek vandaag wassen?' Zeg eerder: 'Mam, was je van plan vandaag de was te doen?'
Probeer je ouders altijd een goed humeur te bezorgen. Breng geen slecht nieuws zoals dat van een overlijden. Laat dat aan anderen over.
Vecht niet met je broers en zussen.
Als je in bijzijn van je ouders over hen spreekt, dan met zachte toon.
Je eert je overleden ouders door je kinderen naar hen te vernoemen. Het is een sefardisch gebruik om kinderen ook te vernoemen naar nog levende grootouders.
Eren in daad
a) Voorzien in eten, drinken en bediening: boodschappen doen, eten afhalen, koken, opscheppen, desnoods voeren...
Laat ouders zoveel mogelijk zelf betalen, incl. je eigen reiskosten. Indien ouders niet zelfvoorzienend, dan geld geven, desnoods liefdadigheidsgeld. Echter, bij geldtekort heb je zelf voorrang. Financiële last van dit gebod ligt bij de ouders.
Indien nodig moet je vakantiedagen opofferen om je ouders fysiek te eren, tenzij je hierdoor je levensonderhoud verliest.
Rijkere kinderen hebben grotere verantwoordelijkheid in het fysiek eren van de ouders.
Helpen bij financiële administratie (debiteuren) valt onder fysiek eren.
b) Helpen aankleden: aankleden, kleren kopen, kleren wassen, verwarming repareren, ...
Alles op kosten van de ouders.
c) Zelfde geldt voor schoenen
d) Verwelkomen en begeleiden bij betreden of verlaten van een terrein: assistentie verlenen, een plaats uitzoeken en reserveren of huren, assisteren bij OV of zelf rijden, desnoods vrijnemen indien mogelijk.
e) Opstaan
Is een Bijbels gebod.
Indien ouder en kind in hetzelfde domein zijn en in elkaars zicht.
Volledig rechtop staan totdat ouder uit zicht is, is gaan zitten, bij zijn bestemming is of een ander domein betreedt. Na staan ook weer gaan zitten. Als je al stond, dan eerst gaan zitten en weer staan.
Sefardisch: telkens staan. Asjekenazisch: 1x 's ochtend en 1x 's avonds. Indien ouder en kind in een huis, dan alleen staan bij thuiskomen ouder.
Uitzonderingen: bad, kapper, ziekte.
Ouder mag vrijstelling verlenen.
f) Voorzien in noden: medisch, financiële administratie (crediteuren)
g) Passief eren
Niet zeuren om geld.
Niet wekken, behalve voor een mitswe die de ouder zou moeten doen of om eigen financieel verlies te voorkomen. Wekken mag niet om extra winst te maken, tenzij de ouder daar gelukkig van wordt.
Laat bij voorkeur een ander je ouder wekken.
Blijf in de buurt wonen van zorgbehoevende ouders of vraag om toestemming om ver weg te wonen. Je mag zonder toestemming wel ver weg wonen voor je levensonderhoud, je gezonheid, onderwijs voor je kinderen of Thora-onderwijs voor jezelf.
Probeer je ouders geregeld te bezoeken en bel ze vaak op. Neem hulpbehoevende ouders bij voorkeur in huis. Indien niet mogelijk, bezoek ze dan zo vaak mogelijk in hun eigen huis of bejaardenhuis en verzorg ze zelf fysiek.
Verwelkom bezoekende ouders als hoog geëerde gasten.
Ontzag
a) Niet op je ouders plaats zitten of staan
Wel toegestaan indien dat het gebruik is: impliciete toestemming ouder
Val je als leerkracht in voor je ouder, ga dan niet achter de lessenaar zitten of verplaats hem eerst.
Ouders bed is toegestaan om op te zitten of liggen.
b) Ouder niet tegenspreken
Ook niet in afwezigheid ouder
Ook niet: 'Ik ben het eens met dhr X', als X een andere mening heeft dan je ouder en de luisteraar daarvan op de hoogte is.
Deze regels gelden niet alleen voor meningen maar ook voor feiten.
Bij Thora mag het wel, maar alleen in afwezigheid ouder en indirect. Bijvoorbeeld: 'Ik ben het eens met dhr. X.'
Debat met ouder over halacha toegestaan.
Eerlijk antwoorden mag, ook bij tegenspraak.
Ouders niet gehoorzamen is tegenspreken in daad. Niet gehoorzamen moet/mag bij financieel verlies, pijn en overtreden Thora.
Geen gesprek met ouder beginnen over door hem/haar beschadigd of verloren voorwerp dat van jou is.
Niet in bijzijn ouder zeggen: 'Mijn ouder heeft gelijk.' Dat maakt jouw opinie gelijk of superieur. Dat juist wel doen in afwezigheid ouder.
c) Niet aanspreken bij naam
Bijbels verbod.
Wel bij identificatie, maar altijd met titel.
Voorzichtig zijn met noemen van iemand die je ouders naam deelt.
d) Parameters
Ouders niet vernederen. Ook niet als ouder jou vernedert. Je mag wel respectvol voorkomen/verhinderen dat je door je ouders vernederd wordt.
Corrigeer je ouders alleen indirect: 'Zegt de Thora niet ...?' Valse beschuldiging alleen indirect ontkennen, bijvoorbeeld door het hele verhaal te vertellen.
e) Rechtszaal
Ouder kiest altijd rechtbank.
Rechtszaak geheim houden.
Bij ouder vs. een derde, aanbieden je ouder te representeren om verbaal geweld tegen ouder te voorkomen.
f) Baden
Je mag je ouder niet volledig naakt zien in bv. een sauna. Dus als je ouder binnenkomt, moet jij weg.
Waarschijnlijk mag dat wel als je je ouder moet wassen, maar probeer dat te voorkomen met bv. een zwembroek, indien mogelijk.
Tussen ouders en kinderen
a) Slaan
Alleen bij kinderen in leeftijd van 16 tot 22 of 18 tot 24, tenzij ze getrouwd zijn. Bij volwassen kinderen lokt het namelijk verbaal en fysiek geweld uit.
Excessief slaan is verboden.
Sla niet terwijl je nog boos bent. Geef uitgebreid uitleg. Vertel dat je het doet in het belang van de toekomst van het kind en niet omdat je nog boos bent om wat het kind in het verleden gedaan heeft.
Vraag alvorens je wil gaan slaan eerst opheldering. Dat kan voor beiden veel pijn voorkomen.
Dreig niet met slaan en stel het niet onnodig uit. Kind kan door de angst voor het slaan zelfdestructief gedrag vertonen.
Belediging van kind lokt ongepast gedrag uit richting ouder en is daarom verboden.
b) Relaties
Het is goed woorden te spreken die in acht worden genomen. Het is ook goed geen woorden te spreken die niet in acht worden genomen. (Jevamot 65b). Ofwel: verbeter je kind niet zinloos.
Behandel volwassen kinderen niet als kinderen maar eerder als broers en zussen.
Creëer geen sfeer van angst om gehoorzaamheid af te dwingen.
Trek niemand voor (denk aan Jozefs jas).
Zorg altijd persoonlijk voor je gezin.
Als je echt om je kinderen geeft: Thorastudie, goede daden en voorbeeldig gedrag in de omgang met je medemens.
c) Mishandelde en verlaten kinderen
Moeten toch hun ouders eren. Ook als het zeurende en scheldende bejaarden zijn.
Als contact met ouders geestelijk ongezond voor je is, dan het contact minimaliseren.
d) Proseliet
Heeft juridisch geen familiebanden meer, maar moet over het algemeen toch zijn ouders blijven eren.
e) Adoptie
Het gebod geldt alleen voor biologische ouders. Maar kind moet wel zijn dankbaarheid tonen.
f) Gescheiden ouders
Voorrangsregels vervallen. (Normaal indien beide ouders om drinken vragen, dan eerst vader bedienen omdat de moeder een verantwoordelijkheid heeft de vader in eten en drinken te voorzien.)
g) Niet-praktiserende ouders
Indien ouder slecht (een rasja): de een zegt wel eren, de ander pas na tesjoeva. Bij Bijbelse geboden de striktere opinie volgen.
Rasja: iemand die moedwillig en consequent de Thora overtreedt.
Ouders met gedegen Thora-opvoeding mag je niet eren indien zij uit minachting voor Thora zondigen, opzettelijk en openlijk de sabbat overtreden of de basisprincipes van de Thora verwerpen.
h) Antisociaal gedrag
Bijvoorbeeld verslaaf aan drank of drugs, of verbaal of fysiek gewelddadig: contact zoveel mogelijk vermijden.
Verplichte ongehoorzaamheid
a) Thora
Indien ouder iets vraagt waardoor je Thora overtreedt. Bijvoorbeeld: 'Mijn vijanden zijn jouw vijanden.' Geldt ook voor minderjarige.
b) Gezondheid
Verzoek weigeren indien levensgevaarlijk, zoals chocola halen voor een suikerpatiënt. Of actieve euthenasie.
Weiger drank te geven aan een alcoholistische ouder.
Vertel ouder nooit dat hij/zij terminaal is, ook niet na aandringen. Heeft een negatief psychosomatisch effect.
c) Zonder plezier voor ouder
Dan is gehoorzaamheid niet verplicht.
Volgens anderen wel, maar weer niet bij pijn, financieel verlies of verlies van Thorastudietijd. Kind hoeft bv. niet naar ouder te luisteren als hij/zij op een hete zomerdag zegt dat het een trui of jas aan moet.
Vaak toch gehoorzamen omwille van de vrede in huis. Want o wee als je advocaat (de halacha) je aanklager wordt (Jeruzalemse Talmoed, Soeka 3:1).
g) Trouwen
Vraag advies aan ouders.
Bij geschikte partner mag je advies/verbod van ouders negeren.
Probeer te voorkomen dat het huwelijk pijn of schade bij je ouders veroorzaakt.
Als een ouder terecht bang is dat de toekomstige partner hem/haar slecht zal behandelen, dan is huwen verboden.
Misdragende kinderen
a) Ouder vervloeken
Straf voor joden: steniging
b) Ouder slaan
Straf voor joden: verstikking, indien er interne of externe bloeding was.
Je mag je ouders niet op hun verzoek slaan, verwonden of vervloeken.
c) Ouder medisch behandelen
Vermijd genezende handelingen waarbij onnodig bloed kan vloeien. (Bloedmonster nemen is een voorbeeld van een handeling die niet direct genezend werkt. Bij verwijderen splinter kan er bloed na de behandeling vloeien, dat bloedvloeien was dus niet direct nodig voor de behandeling zelf.)
Chirurgen en tandartsen mogen over het algemeen niet hun eigen ouders behandelen.
Gestoorde ouder liefst niet zelf bedwingen.
d) Ouder beschamen
Vervloekt is eenieder die geen eerbied heeft voor zijn vader en moeder. - Deuteronomium 27:16
Zeg, doe, impliceer en denk niets dat vernederend is voor je ouders.
Ouders zouden dit gedrag niet mogen tolereren. Ze moeten elkaars eer verdedigen.
Postuum eren
a) Eerbied
Eervolle herdenking toevoegen aan naam.
b) Levende monumenten
Kinderen vernoemen naar ouders.
Extra Thora studeren ter nagedachtenis, bijvoorbeeld op vaste tijden.
Kadiesj zeggen of kaarsje opsteken op dag van overlijden (jahrzeit).
Grootste postume eer: meer Thora doen ter nagedachtenis.
Bij extra Thorastudie of -daden, hardop zeggen dat je het ter nagedachtenis van je ouder doet.
Positieve anekdotes vertellen over je ouder. Verheft hem/haar tot rolmodel.
c) Laatste wens
Over het algemeen inwilligen. Hier gelden dezelfde voorwaarden als bij gehoorzaamheid. Dus wensen als crematie, geen grafsteen e.d. moeten genegeerd worden.
Indien de wens conflicteert met de wens van de nog levende ouder, dan krijgt de levende ouder voorrang indien deze laatste wens de overleden ouder geen direct voordeel oplevert. (Extra Thorastudie, positieve anekdotes vertellen e.d. leveren de overleden ouder voordeel op.)
d) Erfenis
Eerst openstaande schulden aflossen. Indien schulden hoger dan erfenis, dan lovenswaardig om zelf bij te betalen, indien mogelijk. Maar dat is niet verplicht.
e) Lichaam
Begraven, niet cremeren.
Indien opgraven noodzakelijk, dan uitbesteden aan anderen. Anders zou de achting voor je ouder dalen.
f) Algemeen
Het is belangrijk om een weduwe of weduwnaar aan nieuwe partner te helpen. Kinderen zouden dit proces niet in de weg moeten staan (tenzij de partner werkelijk ongeschikt is).
Bezoek geen feesten op de dag van overlijden (jahrzeit).
Familieleden eren
a) Stiefouder
Moet geëerd worden zolang het huwelijk duurt, ook onder protest van biologische ouder (die niet de partner is).
Bij conflicterende opdrachten krijgt biologische ouder altijd voorrang.
Partner van stiefouder en stiefouder zelf mogen vrijstelling geven voor eren van stiefouder. Biologische ouder mag het zelfs verbieden.
Alleen eerbied vereist, ontzag niet.
b) Broers en zussen
Oudere broers en zussen eren. Ook onder protest ouders, want dit is een Thoragebod.
In mindere mate eren dan ouders (mag wel in hun stoel zetten, hoeft niet volledig op te staan).
Ontzag is niet vereist.
c) Grooutouders
Over het algemeen eren.
Financieel onderhouden indien anderen dat niet kunnen.
Grootouders mag je medisch behandelen.
Ontzag is niet vereist.
d) Schoonouders
Denk aan Mozes en Jethro, en David en Saul.
Ontzag is niet vereist.
Wel eren maar niet zelfde mate als je eigen ouders.
Indien nodig discreet liefdadigheid geven.
Eren moet ook na hun dood en de dood van je vrouw.
e) Ooms, tantes, e.d.
Aanspreken met 'oom' of 'tante', ook als ze jonger zijn.
Eer de mensen die door jouw ouders geëerd worden.
f) Voorrang
1. Biologische ouders
2. Grootouders
3. Oudere broers en zussen, stiefouders
4. Schoonouders
Houd hierbij wel altijd de huiselijke vrede in acht. Probeer geheim te houden dat je een ander voorrang verleent.
Vrouwen
a) Eerbied
Zorg voor gezin boven eren ouders. Dus niet ingaan op verzoek van ouders om iets voor hen te doen als je nog moet koken. (Technisch: gehoorzaamheid aan man heeft prioriteit boven gehoorzaamheid aan ouders. Daarom ligt dit ingewikkelder bij een alleenstaande moeders.)
Dus eerst eten opscheppen bij je man, daarna bij je ouders. Man doet er goed aan zijn vrouw te vragen eerst haar ouders te bedienen.
b) Ontzag
Negatief gebod, vereist passiviteit. Er ontstaat dus geen zorgconflict. (Behalve bij gehoorzaamheidsplicht: in dat geval niet luisteren naar ouders, maar gezin voorrang geven.)
c) Schoonouders
Eren van schoonouders is ook een vorm van het eren van je man.
Bij vervelende schoonouders kan vrouw haar man dwingen te verhuizen.
Schoonouders moeten zich in allerlei bochten wringen om te voorkomen dat zij ruzies in het huwelijk veroorzaken.
Noachitisch? (komt niet uit The Fifth Commandment)
Kiboed av veëem is een positief gebod terwijl noachitische rechtbanken zich in de eerste plaats bezig moeten houden met wetten die gerelateerd zijn aan negatieve geboden. Zelfs in Israëls systeem wordt de naleving van dit gebod niet afgedwongen omdat het een positief gebod is waarvan de beloning in de Thora vermeld staat. (Joodse rechtbanken kunnen wel afdwingen dat je je ouders financieel onderhoudt. Dat komt omdat zij het geven van liefdadigheid wel af kunnen dwingen. Noachitische rechtbanken mogen dit ook afdwingen.)
Michael Dallen schfijft in zijn boek The Rainbow Covenant op pagina 65-66 dat omdat het slaan en vervloeken van je ouders negatieve geboden zijn waarop de doodstraf staat, het hier om noachitische geboden gaat.
In The Path of the Righteous Gentile schrijven Clorfene en Rogalsky dat alhoewel noachieten het gebod op het eren van ouders niet ontvangen hebben, zij die verantwoordelijkheid wel al sinds het begin op zich genomen hebben.
In Talmoed Choelien 92a zegt wordt gezegd dat noachieten dertig (sub)geboden op zich genomen hebben. Samuel ben Hophni (10de - 11de eeuw) rekent onder andere het eren van ouders tot deze dertig.
In Talmoed Kidoesjien 31a wordt verteld over een noachiet genaamd Dama, zoon van Nethinah. Op een dag kwamen joodse geleerden naar hem toe in Asjkelon om edelstenen voor de efod te kopen. Ze boden hem zeshonderdduizend gouden denarii. Echter, omdat de sleutel onder zijn vaders kussen lag, sloeg hij het aanbod af. Het jaar daarop ontving Dama hiervoor zijn beloning. In zijn kudde werd een rode heifer geboren. De wijzen waren bereid elk bedrag te betalen maar Dama vroeg slechts om het bedrag dat hij het jaar daarvoor was misgelopen doordat hij zijn vader eerde.
De Talmoed ziet hierin een bewijs dat noachieten beloond worden voor het eren van hun ouders.
