- meditatie.jpg (9.65 KiB) 249 keer bekeken
Zondag 8 november 2009
Deze lezing is gebaseerd op een aantal hoofdstukken uit het boek Joodse meditatie in het licht van de kabbala van Aryeh Kaplan. De volgende keer behandelen we de volgende hoofdstukken.
Titel: Joodse meditatie in het licht van de kabbala
Auteur: Aryeh Kaplan
Vertaald door: Henk J. Huyser, Jakob Mordegaai
Eerste druk
ISBN10: 9061316642
ISBN13: 9789061316640[/size=75]
[size=150]Aryeh Kaplan
De bekende Amerikaanse, orthodoxe rabbijn Kaplan heeft in zijn korte leven (1935-1983) een zeer groot aantal boeken geschreven over de Thora, de Talmoed en over de kabbala, de joodse mystiek. En ook een aantal werken over de joodse filosofie. In deze studie beschrijft hij de meditatie. Na een aantal inleidende en algemene hoofdstukken over 'Wat is meditatie?', 'Waarom mediteren?', meditatietechnieken en bewustzijnsniveaus, gaat hij in op de specifieke joodse meditatie en op de diepgaandere hulpmiddelen, zoals onder andere het Gesprek met God, de Weg van het Gebed, de betekenis van het alledaagse en de geboden. Al deze vormen moeten leiden tot een beter verstaan van God en van zijn aanwezigheid. Of beter: ze moeten helpen om je te ontwikkelen tot een goed en rechtvaardig mens. Een boeiende studie, met de nodige omzichtigheid en waarschuwingen geschreven.
Inleiding
Veel joden zoeken hun heil bij andere religies met meditatietechnieken. Ze zoeken geestelijke verdieping en vonden dat niet in het jodendom. Maar er is weldegelijk een sterke traditie van meditatie en mystiek in de het jodendom, niet alleen in de sekten,maar ook in de hoofdstroom.
Voor Kaplans boek is geen speciale kennis noch van het jodendom noch van meditatie vereist.
Geschiedenis van de joodse meditatie
Verwijzingen naar meditatie zijn in talrijke oude joodse teksten te vinden van Bijbelse tot vroegmoderne tijd. Een van de redenen waarom dit niet eerder werd opgemerkt, is het feit dat gaandeweg door religieuze verbodsbepalingen van hogerhand de expliciete weergave van meditatiegebruiken wegviel en zo de bijbehorende terminologie grotendeels verloren is gegaan.
Tot het begin van de ‘joodse verlichting’(Haskala) hadden binnen het jodendom mysticisme en intelectualisme een gelijke plaats. Maar in die tijd werd alles wat met mystiek te maken had tot bijgeloof en occulte onzin gedegradeerd.
Profeten en meditatiescholen
Er blijkt uit zowel Bijbelse als na-Bijbelse bronnen, dat meditatie een essentieel onderdeel vormde van de belevingswereld der profeten. Steeds als een profeet zich de eerste keer in een flits bewust werd van zijn unieke gave vond dit plaats terwijl hij verkeerde in diepe meditatieve concentratie.
Een groot gedeelte van volk Israel praktiseerde meditatie tot ong. 400 v.d.g.j..
De Talmoed en Midrasj stellen dat meer dan 1 miljoen mensen die zich daarmee bezighielden. Er bestonden meditatiescholen die werden geleid door gekwalificeerde leermeesters, deze hadden zelf onderricht gekregen van de eerste profeten. Voordat iemand tot zo’n meditatieschool werd toegelaten moest hij zowel intellectueel als geestelijk voldoende gevorderd zijn; perfecte kennis van Thora en Bijbelse voorschriften en moest men beschikken over een grote zelfbeheersing.
Het gevaar van afgoderij
Door die hoge toelatingseisen bestond het gevaar dat mensen zich buitengesloten gingen voelen en in de leer willen gaan bij alternatieve mysteriediensten. Waar de Talmoed spreekt van de ‘begeerte naar afgoderij’ zal wel bedoeld worden op wat hier speelde.
Zolang de Israelieten in hun thuisland waren, was de situatie min of meer onder controle. Dit veranderde in Diaspora. Het Sanhedrin realiseerde zich dat de grote charismatische figuren in deze situatie nauwelijks nog invloed konden uitoefenen. Zolang de drang naar spirituele verheffing bleef voortduren zouden velen de verleidingen van afgodische erediensten niet kunnen weerstaan en uiteindelijk van de Thora vervreemd raken. Daarom werd van hogerhand besloten voortaan de openbare verbreiding onder de joden van mysticisme en meditatie in te dammen.
Het verbod op ‘de leer van de troonwagen’
Een van de laatste grote profeten was Ezechiel. Het boek Ezechiel behoort tot de meest geheimzinnige delen van de gehele Bijbel. Volgens de traditie bevat zijn ‘troonwagen’-visioen , als men tot de kern ervan doordringt, de sleutels tot profetische meditatie en kan het als een gids dienen om de gave van profetie te verwerven. De studie van deze passages van Ezechiel werd bekend als Maasee Merkawa ‘de leer van de troonwagen’. De joodse autoriteiten waren zich terdege bewust van de gevaren van deze meditatie als deze toegankelijk gemaakt zou worden voor de massa. Deze angst was tweeledig.
Ten eerste zouden de joden die in de diaspora leefden, zonder de juiste leraren en meesters, de methoden van de ‘wagenmeditatie’ wellicht kunnen verdraaien of ze voor verkeerde doeleinden gebruiken en dat kon leiden tot versplintering en uiteindelijk het uiteenvallen van het jodendom.
Ten tweede was joodse meditatie een bijzonder moeilijke discipline, die jaren van voorbereiding vereiste . Zoals eerder genoemd kon dit leiden tot frustatie en de verleiding tot niet-joodse vormen van meditatie.
De voordelen werden tegen de nadelen opgewogen en uiteindelijk gaf men de volgende verklaring: “De leer van de Troonwagen mag alleen onderwezen worden aan enkele excellente leerlingen (een tegelijk); deze moeten van grote geleerdheid en wijsheid getuigen en de verantwoordelijkheid van hun uitverkiezing beseffen.”
De amida als gebedsmeditatie
Het Sanhedrin realiseerde zich dat tegelijk met deze maatregel een oplossing moest worden gevonden voor de spirituele behoeften van het joodse volk. Wat toen door het Sanhedrin als meest waardige methode van meditatie naar voren werd gebracht zou ten slotte zijn definitieve vorm vinden in de Amida. De driemaal daagse herhaling van dit gebed kan worden beschouwd als een lange mantra.
De Zohar en de kabbalisten
Ondanks de van officiële zijde terughoudende opstelling blijkt meditatie ook in de Middeleeuwen niet uit de gratie zijn geraakt onder joden. Mozes Maimonides en Gersonides (aka Levi Ben Gerson) hebben bepaalde visioenen diepgaand geanalyseerd en beeldimpressies tijdens het mediteren vergeleken met die tijdens dromen. De manier waarop ze er over schrijven, geeft de indruk dat meditatie als een integraal deel van het jodendom werd beschouwd.
Joodse mystici en kabbalisten speelden bij het actief beoefenen van meditatie een sleutelrol. Deze kennis mocht alleen mondeling worden overgeleverd en is nooit op schrift gesteld. Op deze strenge regel is een uitzondering geweest: de omstreden figuur Abraham Aboelafia (hij dacht dat hij de voorloper van de Messias was). Hoewel hij bij zijn leven ernstig werd bekritiseerd, erkenden latere kabbalisten dat de methoden die hij beschreef getrouw de ware profetische traditie vertegenwoordigden.
Eind dertiende eeuw werd de Zohar gepubliceerd en dit werk wordt vaak gezien als het belangrijkste uit de joodse mystiek. Deze verzameling commentaren op de Thora bevat vele toespelingen op meditatieve methoden, maar spreekt er nergens expliciet over. Door de invloed van de Zohar kwam de kabbala in een geheel ander theoretisch perspectief te staan. Naast het bereiken van mystieke stadia van hoger bewustzijn, kregen kabbalisten nu een nieuw doel, namelijk het analyseren en doorgronden van de Zohar. Rond de vijftiende eeuw wint de passie voor wijsgerige speculatie het van het verlangen naar meditatieve verrijking.
In de zestiende eeuw bereikte de studie van kabbala haar hoogtepunt in de beroemde gemeenschap van Safed. Jitschak Loeria ontdekte in die tijd hoe in het mysterie van de Zohar de bron verborgen lag voor het activeren van onvermoede meditatieve vermogens.
Rond de zeventiende en achttiende eeuw was de kabbalistische mystiek van een bron voor spirituele inspiratie verworden tot louter een onderwerp van intellectuele discussie. In diezelfde tijd liet de ontmaskering van de valse messias Sabbataj Tsvi de belangstelling voor kabbalastiek onder het gewone volk verminderen. Deze charismatische figuur verdraaide de leringen van de kabbala zodanig dat ze schenen zijn eigen messiaanse pretenties te ondersteunen. Deze zwendelaar heeft alles wat met profetendom te maken had zodanig door het slijk gehaald dat ook de joodse mystiek en meditatie voor bijna een eeuw in ongenade vielen.
De chassidische mystiek
Een renaissance van de joodse spiritualiteit ontstond in het midden van de achttiende eeuw in Oost-Europa onder leiding van rabbi Israel ben Eliezer (aka Baal Sjem Tov). Zijn chassidische beweging was zelfs geheel gebaseerd op mystieke beginselen, waarbij meditatieve oefeningen een centrale rol vervulden. De officiële rabbijnse leiders zagen een gevaar schuilen in de opkomst van het chassidisme. Er bleek namelijk dat onder het groeiend aantal volgelingen afwijkende en geheel eigen gewoonten en rituelen opkwamen die konden wijzen op sektarische tendensen. Er kwam een verbod.
Sommige aanhangers kozen ervoor alle mystieke leer te reduceren tot filosofie. Anderen kozen ervoor om in een kleine gemeenschap met volledige toewijding te groeperen om de plaatselijke rebbe.
Na 1850 zien we ook de in chassidische beweging een antimystieke trend ontwikkelen. Zo viel een van de laatste bolwerken van joodse meditatie en raakte deze vorm van bezinning en inspiratie meer dan een eeuw in vergetelheid.
Pas recent is gebleken dat er wel degelijk teksten bewaard zijn gebleven die de meditatieve traditie in het joodse denken hebben vastgelegd en overgeleverd.
Wat is meditatie?
Meditatie = denken op een gecontroleerde, beheerste manier, waarbij de men zijn geest gedurende een bepaalde tijd in een zelf gekozen richting dirigeert en zich daarop in stilte volledig en intens concentreert.
Meditatie is je gedachtestroom beheersen
Een van de eerste stappen voor ieder die zich bezighoudt met meditatie is juist om te leren onze gedachteloop niet voor vanzelfsprekend te houden. De gedachtestroom gaat maar voort, omdat deze gedachtespinsels zozeer deel zijn van de wereld van onze geest schenken we er weinig aandacht aan. Het leren beheersen van het denkproces is juist een van de primaire opdrachten in de meeste vormen van meditatie.
Meditatie is je beeldenstroom beheersen
Het is bijna onmogelijk om greep te krijgen op de beelden die uit je geest geboren worden. Toch is het voor wie zich met meditatie wil bezighouden van groot belang deze beeldenstroom te leren beheersen. Deze meditatietechniek heet ‘beeldvorming’ ofwel ‘visualisering’.
Meditatie is je ademhaling beheersen
Meditatie richt zich op het onbewuste onder controle krijgen, vervolmaking van zelfbeheersing.
Ademhalen geschiedt gewoonlijk in de sfeer van onbewuste. Ademhalen vormt een verbinding tussen de bewuste en de onbewuste aspecten van de geest. Het is dus uitermate van belang invloed te krijgen op de ademhaling, ook als intermediair tussen lichaam en geest
Meditatie is je dagdromerij beheersen
Wanneer iemand zich geheel ontspannen voelt, kan hij gaan ‘dagdromen’. Het dagdromen kan ook gezien worden als een raakvlak tussen het bewuste en onbewuste. Door je dagdromen onder controle te krijgen kun je macht verwerven in de onbewuste regio van je geest.
Meditatie is je innerlijke conflicten beheersen
Soms lijken verschillende delen van de geest apart en onafhankelijk van elkaar te werken.
Heel wat innerlijke conflicten zijn te vermijden als we leren de onbewuste krachten in bedwang te houden. Tijdens zijn scholing zal de meditatiebeoefenaar leren hoe hij denkt, wat hij wil denken en wanneer hij wil denken. Hij bereikt een innerlijk evenwicht dat zal uitstralen naar zijn functioneren in het reële dagelijks leven.
Waarom mediteren?
Door meditatie kunnen wij leren onze gedachteprocessen zelf in nog ongekende richtingen te sturen om op deze wijze nieuwe en rijkere ervaringen van de geest te verwerven.
In de kabbala wordt de gewone dagelijkse manier van denken aangeduid als ‘de kinderlijke mentaliteit’ (mochien de-katnoet). De denkwijzen bij hogere bewustzijnsstadia worden aangeduid als ‘de mentaliteit van de volwassenheid’ (mochien de-gadloet). Men leert die methoden van ‘volwassen denken’ door meditatie, waarbij vastgegroeide begrenzingen kunnen worden overstegen.
Betere concentratie
Een belangrijk doel van meditatie is het verwerven van meer controle op je geestesprocessen en daardoor het vermogen te versterken om tot de kern van verschijnselen door te dringen.
Pas in meditatieve toestand zul je de rust en stilte bereiken die het mogelijk maken alle verstoringen op te heffen en kun je je helemaal ergens op concentreren.
Verdiepte sensitiviteit
Er liggen in onze wereld veel verborgen gegevens waarvan de boodschap ons door meditatie verklaard kan worden. De verworven geestelijke sensitiviteit leidt tot een gevoelvoller en evenwichtiger omgang met de realiteit van het dagelijks bestaan.
Buitenzintuiglijke waarneming
Verschillende oude joodse bronnen maken gewag van meditatie als een middel om tot buitenzintuiglijke waarneming te komen op gebieden als telepathie, gedachtelezen, helderziendheid en toekomstvoorspelling. Kaplan waarschuwt ons dat de effecten van deze bijzondere mentale talenten afhangen van zoveel verschillende variabelen, dat het moeilijk is om tot ondubbelzinnige conclusies te komen.
Zelfbewustwording
Soms zal men meditatie willen benutten om de geest af te stemmen op essentiele waarheden.
Wanneer we de meditatieve rust en balans bereikt hebben waarin het mogelijk wordt als en buitenstaander onszelf onder de loep te nemen, zijn we in staat om onze eigen tekortkomingen te onderkennen en te overwinnen. Deze zelfbewustwording zal ook waar nodig het ego versterken.
Spirituele bewustwording
Hoewel wij omringd kunnen zijn door een zee van spiritualiteit hebben we daar meestal geen besef van. De mystici hebben hun spirituele verlichting gezocht langs meditatieve weg. De meest indrukwekkende spirituele ervaringen die ooit beschreven zijn vinden wij in de Bijbel bij de profeten.
Onze conceptie van God wordt meestal verduisterd door de projecties van ons ego. In veel religieuze tradities, incl. het jodendom, wordt de ervaring van goddelijke inspiratie beschouwd als het ultieme doel van meditatie.
Begrippen in de joodse literatuur
Het is zinnig om een aantal begrippen te bespreken die centraal staan in de joodse literatuur over meditatie.
Kawwana
Dit woord kan worden vertaald als ‘concentratie’ of ‘gevoelswarmte’ of ‘toewijding’ of ‘aandacht voor God’. Zoeken we naar de etymologische oorsprong van het woord kawwana, dan zien we dat het voorkomt uit de wortel kieween, dat zoiets betekent als ‘zich innerlijk richten op’. Volgens Kaplan is de meest geschikte vertaling dan ook ‘gericht bewustzijn’.
Kawwana lijkt de meest karakteristieke hebreeuwse term voor meditatie te zijn. Het woord kawwana wordt het meest gebruikt met betrekking to de gebedsdienst als in ‘met kawwana de gebeden volvoeren’. Wanneer je in jezelf bij het bidden de juiste mate van kawwana hebt bereikt, dan kun je je rustig laten leiden naar een bewustzijnsniveau waar de woorden die je reciteert hun ware betekenis zullen overdragen.
Hitbonenoet
Letterlijk vertaald betekent dit woord: ‘jezelf verstaan’, ‘jezelf begrijpen’.
Maimonides spreekt in de twaalfde eeuw over het aanwenden van hitbonenoet-meditatie om nader te komen tot Gods schepping.
Zie ik de hemel, het werk van uw vingers,
de maan en de sterren door u daar bevestigd,
wat is dan de sterveling dat u aan hem denkt,
het mensenkind dat u naar hem omziet?
U hebt hem bijna een god gemaakt,
hem gekroond met glans en glorie,
hem toevertrouwd het werk van uw handen
en alles aan zijn voeten gelegd
(Psalmen 8:4-7)
Wij realiseren ons hoe onbetekenend wij in Gods ogen moeten zijn, maar beseffen ook hoe wij in zijn bestel een wezenlijke plaats hebben verkregen.
Hitbonenoet-meditatie kan in gang worden gezet vanuit allerlei vertrekpunten. Door bijvoorbeeld je blik intensief gericht te houden op een steen, een blad enz. zal je komen tot een verstilde concentratie. Daar ligt een spiegel te wachten waardoor iemand zichzelf kan zien in het licht van waarachtige werkelijkheid, zo komt men dan tot het ‘zelfverstaan’ waarbij we ook de goddelijke vonk in onszelf ontdekken. Zo kunnen we ook in gesprek met God treden.
Hitbodedoet
Letterlijke vertaling: ‘zelfisolatie’.
Interne zelfisolering betekent het afsluiten van de geest voor alle externe prikkels en voor alle van buiten of van binnen zich opdringende beelden en bedenkingen.
Het is mogelijk om door intensieve oefening een toestand van concentratie te bereiken waarin ongewenste stimuli effectief worden geweerd teneinde de geest zuiver en alleen te kunnen richten op het nagestreefde onderwerp van meditatie.
Aryeh Kaplan waarschuwt in zijn boek voortdurend om niet te ver te gaan mediteren zonder een goede leermeester
