De authentieke Joodse visie wat Torah is, geleerd van de 4 lessen van rabbijn Lopes Cardozo.
Een samenvatting, met weglating van bepaalde ingewikkelde kabbalistische gedachten en daarbij hopend toch recht te doen aan zijn uitleg.
De volledige lezingen zijn in wisselende kwaliteit te lezen op internet op: http://www.613.org/cardozo.html.
Opmerking: Rabbijn Lopes Cardozo laat weten dat de lezingen verouderd zijn.
Inleiding
Het Jodendom staat of valt met 2 uiterst belangrijke uitgangspunten:
- Geloof in G’d: Schepper en voortdurend betrokken bij die schepping en deze in stand houdt.
- Torah : G’ds Mind (en geen mensenwerk)
Er zijn 2 standpunten in de Talmoed hoe die Torah geschreven is door Mozes:
- Mozes heeft de Torah ontvangen op de Sinai van G’d via bijzondere en unieke profetie. Ook de laatste 8 verzen die gaan over zijn dood. In dat geval maakt G’d geschiedenis. Probleem is de vrije wil.
- Mozes schreef alleen op wat gebeurd was VOOR Sinai en telkens als er iets gebeurd was kreeg hij van G’d te horen wat en hoe hij het op moest schrijven, n.l. via een ontmoeting in de tent. Dus hij schreef NIET over zijn eigen dood, maar die werd door Jozua geschreven.
Probleemstelling
Rabbijn Lopes Cardozo wil aantonen dat BEIDE standpunten feitelijk een en dezelfde is.
Om dat te begrijpen is eerst nodig duidelijk te hebben wat Torah is in de Joodse traditie en wat ‘geloof’ is in het algemeen.
Torah, hemels of aards?
Torah komt uit een andere wereld, maar is niet langer in de hemel. Dat geeft een zekere spanning: zowel hemels als aards.
Hemels: het is volmaakt en ook G’d kan er niets aan toevoegen. Alles wat nodig is om te weten is in de Torah. (Daarom heeft zelfs een hemelse stem geen overtuigings- of bewijslast meer.)
Aards: Alle kennis die er nu of ooit zal zijn op aarde zou dan in de Torah terug te vinden zijn. Ook de zgn. seculiere kennis (bv relativiteitstheorie). Als we iets niet kunnen vinden in Torah is dat een gebrek van ons aan (spirituele) kennis. Grote wijzen binnen de Joodse traditie hadden grote wetenschappelijke kennis die zij uit de Torah verworven hadden.
G’ds spreken
De Torah begint met ons te leren dat G’d verantwoordelijk voor alles wat bestaat. Hij schiep dit alles door 10 keer te spreken (wajomer). Maar wat voor spreken is dit? Er is geen gehoor en sowieso, G’d kan scheppen zonder te spreken. Dat zou niets hebben uitgemaakt.
Spreken is iets scheppen
In Gen. 1 ev wordt de wereld geschapen, iets materieels: zonder gehoor.
In Ex. 20 ev wordt een spirituele wereld geschapen: met gehoor.
Soorten van spreken
Als we analyseren hoe mensen spreken kunnen we 2 soorten onderscheiden :
- Een spreken met de mond, woorden, zinnen…, als een leraar. De zender heeft een boodschap die hij/zij wil overdragen en moet daarvoor dat ‘vertalen’ naar de taal van de ontvanger. Dat vereist compromissen en je krijgt altijd verlies van informatie. De kennis moet aangepast worden aan het niveau van de toehoorders.
- Spreken via kunst, muziek. Een kunstenaarsspraak. Dit spreken komt voort uit een overvloed aan artistieke energie, een creativitietsoverflow. Het is zelfexpressie en is niet geinteresseerd in zijn (toekomstig) publiek. Het is een ‘extensie van zichzelf’ en gebruikt zijn eigen taal. Het is monologisch.
Toen G’d schiep, sprak hij nooit letterlijk de woorden “jehie oor” (er zij licht). G’d sprak tot Mozes op Sinai dat Hij de wereld heeft geschapen in Zijn taal (als zelfexpressie). G’d sprak tot zichzelf. Echter wat G’d tot zichzelf sprak is voor Mozes/mensen onverstaanbaar. Dan had er na de woorden: “En G’d zei”, alleen nog maar “zwart “ gevolgd. Om Zijn doel te verklaren was vertaling nodig en paste het aan aan het menselijk niveau en leent daarvoor de taal van de mens d.i. “jehie oor” (er zij licht).
De Torah van Sinai is hiermee een vertaling, en NIET het origineel. Er is een hogere Torah, die echter voor mensen onbegrijpelijk is. Torah is de kristallisatie, de reflectie van G’ds gedachten in vertaalde vorm (mensentaal).
Torah leren is lezen van G’ds mind/gedachten. Al die verhalen, geboden kunnen we Zijn bedoeling/bedachten leren kennen en niet alleen maar moraliteit. G’d en de Torah zijn EEN. En hiermee bedoelen we de hogere Torah, de oer-Torah (Torah kedoema).
De hogere Torah is nog in de hemel (G’d), de menselijke Torah is op aarde.
De verhalen die we lezen/leren vertellen ons niet zozeer wat er VROEGER gebeurd is, ook niet alleen slechts moraliteit, MAAR G’ds mind/gedachten lezen.
Het vuur bij de openbaring
Als we zeggen: G’d keek in de Torah en schiep de wereld, dan bedoelen we dat G’d bij zichzelf dacht hoe Hij de wereld zou gaan maken. Toen Mozes de berg opging bevond hij zich tussen veel wit vuur, d.i. G’ds mind, oneindig en van een hogere energie, echt onleesbaar en voor mensen zonder betekenis.
Het moest vertaald worden in: zwart vuur.
In de 1e stap verschenen de 4 letters van haShem.
In de 2e stap verschenen uit de 4 letters duizenden letters.
In de 3e stap ontstonden er korte woorden, nl. G’ds attributen
Na vele stappen ontstond de tekst die Mozes kon lezen: Gen. 1:1 ev.
Achter de zwarte tekst (letters) schuilt de premordiaal/hogere Torah.
Voor wie is de Torah?
Er is een midrash (bShabbat 88b) die ons verteld dat de engelen protesteerden dat G’d de Torah aan Mozes wilde geven. Hoe kon G’d Zijn Torah geven aan feilbare mensen? G’d draagt Mozes op om zich tegenover de engelen te verdedigen en Mozes vraagt de engelen of zij uit Egypte zijn getrokken, of zij weten wat stelen of doden is, en bewijst hiermee dat de Torah voor de mens bedoeld is. Maar wisten engelen al niet eerder dat de Torah voor de mens bedoeld was? Ja, maar de engelen lazen Torah op hun niveau en Mozes onze tekst. Die hogere tekst/Torah bleef in de hemel, de menselijke Torah kwam op aarde.
Schriftelijke en mondelinge Torah
Nu wordt in de Talmoed onverwacht en ogenschijnlijk tegenstrijdig aan het voorgaande gezegd dat het witte vuur voor de geschreven Torah staat en het zwarte vuur voor de mondelinge Torah. De FUNCTIE van de mondelinge Torah is het VERTALEN/HUMANISEREN van de geschreven Torah. Nu is onze GESCHREVEN Torah de VERTALING van G’ds mind en daarom mondelinge Torah. Zwart vuur is dus geschreven Torah maar tegelijk mondeling. Het witte vuur is geschreven Torah (in metafysische zin), G’ds mind, de originele Torah. (Wij schrijven niet metafysisch.)
We vinden in onze Torah uitdrukking als: G’ds hand, G’ds uitgestrekte arm. Dit zijn metafysische zaken beschreven in mensentaal. Of, zegt de kabbalah, is het eigenlijk niet andersom? Hier dringt zich de vraag of wat echt is? Is echt niet dat wat ‘oneindig’ is, geheel spiritueel, het absolute? Dat zijn onze handen e.d. simplistische reflecties van de ware handen (van G’d). Dus kunnen we zeggen: G’d schiep niet iets uit niets (creatio ex nihilo) maar uit iets Niets. De schepping is er “onder conditie”.
De functie van het zwart
Het zwart verbergt het wit, zoals een zonnebril. Tegelijk maakt het ons mogelijk juist de zon te zien. Zonder zonnebril zien we niets. Dankzij de ‘bedekking’ zien we datgene wat anders onzichtbaar zou zijn.
Hoe lezen we de verhalen in de Torah?
Avraham, Jitschak, Ja’acov vertegenwoordigen ook G’ds attributen. Maar hebben ze dan echt bestaan? Zelfs als bewezen zou worden dat niets ‘waar gebeurd’ is, dan maakt dat niets uit, want G’ds mind is wel waar. EN TOCH... in de Joodse traditie heeft de Torah ook historische waarde.
Rambam en ook anderen twijfelen soms of iets in Torah echt gebeurt is. Bijv. Gen. 1-3. Het zou profetie zijn en niet echt. Toch is voor Rambam Torah waar en uit de hemel!
Wat maakt waar? Wat is geschiedenis? Joods monotheïsme: G’d is verantwoordelijk voor alles. Verleden is heden in de tijd. G’d maakt geschiedenis ‘in Zijn mind’. Ook wij zijn een product van Zijn mind.
Zijn de verhalen waar gebeurd? (D.i. iets anders dan ‘zijn ze waar?’.) Ervaringen zijn een product van je mind. Maar ook dromen ervaren we als waar gebeurd. We kunnen ons bestaan niet filosofisch. bewijzen. We kunnen de betrouwbaarheid van onze mind, als enige medium van waarnemen, niet testen, omdat we er niet uit kunnen stappen.
De mens naar G’ds beeld
De Torah begint met te zeggen dat wij geschapen zijn naar “G’ds image”. Volgens de kabbalah in de image van de Torah, of in de mitswot (geboden). Niet G’ds essentie, maar zijn attributen. Het gaat erom dat G’ds attributen werken in jouw persoonlijkheid.
Is G’d gebonden aan zijn eigen Torah? De mitswot zijn ‘vertalingen op menselijk niveau’ van G’ds attributen. Zoals G’ds genade, liefde, ... toont, zo moet jij dat ook doen. Feitelijk zijn we niet geboden tot, maar delen wij de mitswot met Hem. G’d heeft de mens zo gemaakt, dat de mens de mitswot erkent/herkent als juiste ‘way of life’. Waarom zou anders moorden logisch zijn? De mens is geboren met Torah!! Op heel diep niveau zijn zelfs de scheiding van vlees en melk, wol en linnen deel van je. Ken jezelf. Met het doen van Torah doe je in feite wat je echt wil. Wie Torah niet doet, verliest zichzelf en zijn vrijheid en is gebonden aan verkeerde gedachten. Torah is (morele) vrijheid.
Hoe gaan wij om met Bijbelkritiek?
In een soort wetenschappelijke houding t.o.v. de Torah wordt gezegd dat de Torah niet het Woord van G’d is, zelfs niet van Mozes, maar een langzame ontwikkeling door (primitieve) mensen. Zij zien overal inconsistenties, tegenstrijdigheden, ouderwetse, verschillende stijlvormen (het Genesis Hebreeuws is anders dan het Deuteronomium Hebreeuws). Zij zien dit als een bewijs dat het nooit van G’d kan komen of 1 mens. Maar ook de rabbijnen zijn van al dit soort “problemen” op de hoogte. Toch trekken zij niet die conclusie t.g.v. een ander perspectief. In de wetenschap en bij de moderne mens heet dat ‘fundamentalisme’.
Echter het modern wetenschappelijk perspectief is UITSLUITEND historisch, en DAAROM zien ze die ‘problemen’. Maar de Joodse traditie is niet gebaseerd op het historische perspectief alleen, maar ook op het morele perspectief. Poëzie is niet te beoordelen (bijvoorbeeld) vanuit historisch perspectief. Om moraliteit duidelijk te maken moet de tekst geschreven worden zoals wij die kennen. De moderne houding is kinderlijk en fundamentalistisch (eenzijdig en narrow-minded). Zij missen de mondelinge Torah. (Daarom is volgens mij het chr.dom meer gevoelig voor deze ‘wetenschappelijke’ aanval.)
Vergelijk de Torah met de notities die tijdens een les gemaakt worden. Voor diegene die de les niet bijgewoond hebben, zijn ze onbegrijpelijk.
Tegenstrijdigheden in Joodse traditie
Maar er is in de Joodse traditie toch sprake van tegenstrijdigheid t.a.v. Messiaanse tijden.
Rambam: De Torah is oneindig en altijd geldig, dus ook in de messiaanse tijden.
Maar zijn de mitswot ook voor de messiaanse tijden? De Torah is het middel tegen de jetser hara (de kwade neiging). Doch in de messiaanse tijden is de jetser hara geen deel meer van ons, dus hebben we de Torah toch niet meer nodig? Als we niet meer stelen, dan hebben we die mitswe/dat gebod niet meer nodig.
Wat deden Adam en Chava in het paradijs ? Het lijkt erop dat ze niets te doen hadden, dan zich te verheugen in de Shechinah. Ze hadden geen enkele uitdaging en waren onsterfelijk. (Aten ze daarom van de boom?) Toch zegt de tekst : dat G’d ze in het paradijs bracht, en ze opdroeg om te werken en te beschermen.
Het zijn echter spirituele concepten: studie Torah (werken) en bewaken mitswot. Doch... er was nog helemaal geen Torah?! Want ze hadden nog geen jetser hara. Toch was er wel een Torah, maar niet de Torah van Mozes maar een hogere, spirituele Torah.
Zo beschrijft rabbijn Cordovero namens rabbi Azulai in “chesed le’avraham’ een voorbeeld aan de hand van Deut. 22:11 dat je de woorden anders kunt lezen: hiermee blijft het gebod van sha’atnez (verbod op vermenging wol en linnen in kleding) gehandhaafd, echter op een hoger, spiritueel niveau. (Het leert ons dat ook 2 metafysische concepten van G’d niet gemixt mogen worden.)
De Torah en de vraag van het lijden
In bMenachot 29b staat dat G’d de Torah schrijft en kroontjes aanbrengt boven sommige letters. Mozes vraagt G’d waarom Hij dat doet. Rabbi Akiva ben Jozef gebruikt deze kroontjes om er vele halachot van af te leiden. Dat begrijpt Mozes niet en vraagt of G’d hem in de les van r.Akiva wil plaatsen. Mozes draait zich om en zit op de achterste rij (de plaats van de slechtste leerlingen). Als tijdens de les, die Mozes niet begrijpt (!) een leerling vraagt waar r.Akiva dit vandaan heeft zegt hij: het is halacha leMosje miSinai. Mozes vraagt G’d bij terugkeer in zijn tijd of hij met r.Akiva kan wisselen, omdat die veel wijzer is dan hij, maar G’d wil daar niet over praten en hij moet zwijgen. Dus vraagt Mozes wat de beloning zal zijn van r.Akiva’s wijsheid. Opnieuw wordt hij in de toekomst geplaatst en is getuige van de vreselijke marterling van r.Akiva door de Romeinen, waarbij het sterft met het Sjemah (Deut. 6:4) op zijn lippen. Mozes vraagt G’d: is dit “beloning”? Maar ook hier zegt G’d: zwijg. Geen uitleg en geen discussie.
We herkennen hierin de vraag van alle eeuwen: waarom lijden goede mensen en hebben slechte mensen succes? Zelfs, Mozes begreep dat niet en hij kreeg geen uitleg en moest zwijgen!!
Uitleg
Mozes zag het onleesbare witte vuur (G’ds mind) met zwart vuur (Hebr. letters). Dankzij het zwart kon hij het witte zien (niet geheel, maar zonder zwart zou hij niets zien en blind worden). G’d schrijft, d.i. Hij maakt een middel (zwart) om de mensen Zijn mind bekend te maken. Mozes vraagt G’d waarom Hij de Torah donkerder maakt dan nodig. Mozes had dat niet nodig, noch zijn generatie, maar G’d schreef voor ALLE generaties, en die hebben het wel nodig. Tussen Mozes en r.Akiva is een generatiekloof.
R.Akiva geeft Torah-les op zijn niveau en methode. Mozes begrijpt niet waarom je Torah zo zou moeten uitleggen. De halacha is halacha leMosje miSinai, maar is niet duidelijk in de Torahtekst te vinden. R. Akiva kan ze alleen via de kroontjes terugherleiden. Mozes kon het echter direct uit het witte vuur halen.
Waarom krijgt Mozes geen antwoord op zijn vragen, terwijl overal in de Torah, waar mensen vragen stellen aan G’d, Hij antwoord geeft? (Zie bv. Avraham bij Sedom.) G’d KON die informatie niet geven, want de mens is te beperkt. Het zwart is er om de absolute waarheid van G’ds mind te verbergen. In DIE ultieme vorm van kennis liggen alle antwoorden, maar de mens is G’d niet. De mens kan het witte vuur NOOIT lezen.
(Is zien geloven? Nee, want iets zien door een sleutelgat is onvolledig.)
De laatste 8 verzen van de Torah
Zie bBava Batra 14b: wie schreef de laatste 8 verzen van de Torah?
- Mozes zelf met tranen in de ogen via profetie. (Dus alles in 1 keer.)
- Jozua (stapsgewijs opgeschreven).
Deze 2 standpunten zijn eigenlijk geen contradictie, maar een gevolg van een verschillend perspectief. Ook in de wetenschap is bekend dat licht afhankelijk van het perspectief deeltjes of golven zijn. BEIDE zijn woorden van de Levende G’d!!
De Gaon van Wilna legt uit dat ‘tranen’ ook vertaald kan worden met “zijn nog vermengd” (‘still be mixed up’). D.i. Mozes schreef de HELE Torah, inclusief de laatste 8 verzen, maar de letters schikken zich pas tot leesbare, begrijpelijke tekst, als het gebeurd is. (De hogere vorm is onleesbaar.) Dus bij Jozua werd de combinatie van letters duidelijk, omdat het gebeurd was.
De vrije wil
Rabbijn Lopes Cardozo geeft aan dat voor de oplossing van dit probleem gezocht moet worden in de richting van de relativiteitstheorie. Voor de mens bestaat er tijd en beweging terwijl tegelijkertijd voor G’d alles stil staat. G’ds voorkennis beïnvloed niet de menselijke wil.
Buitenaards leven?
Volgens het jodendom is dat goed mogelijk. Wat zou de eerste vraag zijn die je zou stellen aan dat wezen, als die ‘onze’ wereld binnenkomt? Heb je ooit gehoord van de Torah? Het antwoord zal ‘ja’ zijn, omdat het volstrekt ondenkbaar zou zijn dat G’d zich alleen aan ons bekend zou maken. Hij heeft zichzelf bekend gemaakt aan IEDEREEN.
Voor en na ons leven?
In bNiddah 30b wordt verteld dat de baby voor de geboorte Torah leert. Maar hoe kan dat nou, als het nog geen hersenen heeft ?
Het leert Torah in een hogere, spirituele vorm. Bij de geboorte tikt een engel tegen zijn mond, zodat het alles vergeet. Zo zegt ook bBerachot 17b dat na het leven de rechtvaardigen (tsadikiem) Torah leren. Ook hier uiteraard de olam haba (toekomende wereld)-editie.
Met deze samenvatting hoop ik de 4 lezingen van rabbijn Lopes Cardozo correct heb weergegeven. Lezingen op internet te vinden op: http://www.613.org/cardozo.html.
@De auteursrechten van de audiolessen berusten bij rabbijn N. Lopes Cardozo
@De auteursrechten van deze samenvatting van deze audiolessen berusten bij M. Kranendonk.
Het is mogelijk dat in de toekomst deze samenvatting gewijzigd zal worden ten gevolge van de verouderde inhoud van de 4 lezingen van Rabbijn Lopes Cardozo.